Trong một bài giảng cũ, tiến sĩ Alan Phan có nhắc một nguyên tắc mà người làm ăn lâu năm hay truyền tai nhau: hãy xài OPM, Other People's Money, tiền của người khác, đừng chỉ xài tiền của mình.
Nghe thì dễ. Làm thì không. Gần đây chúng tôi có dịp tham gia vài thương vụ mua bán doanh nghiệp nhỏ, và chứng kiến một người bạn đối diện đúng bài toán đó. Bạn này trước giờ quen làm ăn kiểu có bao nhiêu xài bấy nhiêu, lấy ngắn nuôi dài, chưa từng dùng tiền ai. Đến lúc cần vốn để mua lại một business, chỉ mới nghĩ tới chuyện mượn tiền đã thấy khó. Ngại người ta. Sợ người ta ngại mình.
Cái ngại đó không phải vấn đề tiền. Nó là vấn đề cách hỏi. Và cách hỏi có thể sửa được bằng một tờ PDF.
Tin nhắn "cho tao mượn tiền" có gì sai
Hãy hình dung bạn nhận một tin nhắn từ người quen: "Ê, cho tao mượn ít tiền làm ăn được không?"
Dù bạn quý người đó đến đâu, tin nhắn này đẩy bạn vào thế kẹt. Bạn phải chọn ngay: nói có, hoặc nói không. Nói không thì áy náy, cảm giác như bỏ rơi bạn bè lúc khó khăn. Nói có thì chưa biết tiền đi đâu, bao giờ về. Nhiều người chọn cách thứ ba: im lặng, hoặc trả lời vòng vo. Mối quan hệ sứt mẻ từ đó.
Vấn đề không nằm ở việc hỏi mượn tiền. Vấn đề nằm ở chỗ lời hỏi đó mang theo cảm giác "nếu bạn không giúp, tôi sẽ gặp khó". Người nhận gánh lấy trách nhiệm mà họ không xin.
Tờ PDF một trang
Cách chúng tôi giúp người bạn kia là soạn một bản đề xuất mượn vốn, gọn trong một tờ PDF. Làm rất nhanh, nội dung rất đơn giản, nhưng đủ để người đọc tự đánh giá:
| Mục | Câu hỏi cần trả lời |
|---|---|
| Mục đích | Mượn để làm gì? Mua business nào? |
| Hiện trạng | Doanh nghiệp đó đang làm ra bao nhiêu tiền mỗi tháng? |
| Kế hoạch dùng vốn | Số tiền mượn sẽ đi vào đâu, chia ra sao? |
| Lợi nhuận dự kiến | Sau khi có vốn, dự tính lời bao nhiêu? |
| Điều khoản hoàn trả | Trả bao nhiêu, lãi bao nhiêu, vào thời điểm nào? |
| Thông tin kiểm chứng | Doanh nghiệp đang hoạt động ở đâu, người nhận có thể tự kiểm tra bằng cách nào? |
Sau đó, bản PDF được gửi đi qua các kênh thân quen, không phải đăng lên mạng gửi cho người lạ. Các khoản cần cũng không lớn, chia nhỏ ra nhiều người. Lời nhắn kèm theo chỉ đơn giản: "Em đang cần vốn cho dự định này, anh chị xem qua, nếu có hứng thú hoặc hỗ trợ được thì cho em biết."
Xét về nội dung, tin nhắn này không khác gì "cho tao mượn tiền". Nhưng cảm giác của người nhận khác hoàn toàn.
Năng lượng "with or without you"
Daniel Priestley có một câu mà chúng tôi rất tâm đắc: a great ask is an ask with "with or without you" energy. Một lời đề nghị tốt là lời đề nghị mang năng lượng "có bạn hay không có bạn, tôi vẫn làm việc này".
Tờ PDF tạo ra đúng năng lượng đó, vì nó cho thấy ba điều mà một tin nhắn không cho thấy được:
- Bạn đã có kế hoạch. Dự án tồn tại độc lập với quyết định của người nhận.
- Bạn không chỉ hỏi một người. Người nhận hiểu họ là một trong nhiều kênh, không phải cái phao duy nhất.
- Bạn cho họ đường lui nhẹ nhàng. Chỉ cần thêm một câu: "Nếu anh chị biết ai quan tâm thì đưa giúp em nhé." Người nhận lập tức thấy chuyện này không nhắm thẳng vào túi tiền của họ. Họ có thể chuyển tiếp, có thể bỏ qua, và mối quan hệ vẫn nguyên.
Nghịch lý là: khi người ta không bị ép, họ dễ nói có hơn. Người nhìn vào bản đề xuất, thấy hứng thú và có khả năng, sẽ tự bỏ tiền ra. Người không có thì chuyển cho người khác. Không ai phải ngại.
Làm sao để lời đề nghị công bằng
Với hay không với bạn là chuyện năng lượng. Nhưng để người ta thật sự bỏ tiền, con số phải hợp lý. Nguyên tắc: lãi bạn trả phải hấp dẫn hơn kênh ngân hàng của người cho vay.
Mức "hấp dẫn" tuỳ quốc gia:
- Ở Việt Nam, 15% một năm chưa hẳn là cao, vì người có tiền còn nhiều kênh đầu tư khác cạnh tranh.
- Ở Anh, gửi tiết kiệm ngân hàng chỉ được khoảng 5 đến 7%. Mức 15% là một lời đề nghị rất đáng cân nhắc.
Khi con số công bằng và mọi thứ nằm rõ trên giấy, lời mượn tiền không còn là lời xin. Nó trở thành một cơ hội bạn đưa ra cho người kia: you can take it or you can leave it. Nhận hay không nhận đều được, và người nhận là người có lợi nếu nhận.
Một lưu ý cần nhớ: đây là tiền của người khác, nên khoản vay cần được ghi thành thoả thuận rõ ràng và tuân thủ quy định địa phương. Tờ PDF là điểm khởi đầu của cuộc trò chuyện, không thay thế cho hợp đồng.
Bốn bước để bắt đầu
- Viết bản đề xuất theo sáu mục ở bảng trên. Một trang, con số cụ thể, không tô hồng.
- Lập danh sách kênh thân quen: gia đình, bạn bè làm ăn, đồng nghiệp cũ, nhóm cộng đồng bạn có uy tín.
- Gửi đi kèm câu "nếu biết ai quan tâm thì đưa giúp". Gửi nhiều nơi cùng lúc, đừng gửi từng người rồi chờ.
- Ai quan tâm thì hẹn nói chuyện, chốt điều khoản thành văn bản.
Tờ PDF tự nó không có phép màu. Phép màu nằm ở chỗ nó buộc bạn nghĩ cho xong kế hoạch trước khi mở lời, và trao cho người nhận quyền tự do quyết định. Hai thứ đó cộng lại chính là sự tự tin mà một người quen "lấy ngắn nuôi dài" chưa từng có khi đi mượn tiền.
Câu hỏi để tự kiểm
Nếu ngay bây giờ bạn phải mượn vốn cho một dự định, bạn có thể viết ra trên một trang giấy mượn để làm gì, lời bao nhiêu, và trả khi nào không?
Nếu chưa viết được, thì cái ngại của bạn không phải vì mượn tiền. Nó là vì kế hoạch chưa rõ.
Muốn cùng soạn bản đề xuất vốn cho dự định của mình? Trò chuyện cùng chúng tôi - buổi trao đổi đầu tiên hoàn toàn miễn phí.