Ông bà, cha mẹ chúng ta quen với những thứ cầm được, nắm được, nhìn thấy được: sổ đỏ, căn nhà, chiếc xe. Tài sản là thứ có thể khoá cửa lại, cất vào tủ, đem ra cho con cháu xem.
Đến năm 2026, với thế hệ Z đi làm văn phòng hay làm một công việc bình thường, giấc mơ sở hữu một miếng đất hay một căn nhà trở nên rất xa. Thay vào đó, một khái niệm mới xuất hiện và ngày càng quen tai: tài sản số.
Tài sản số là những thứ nằm trên Internet nhưng giúp bạn vận hành và kiếm tiền. Kênh Facebook nhiều follower. Kênh TikTok, kênh YouTube có người xem đều. Website. Kho tài liệu, hình ảnh, bài viết tích luỹ nhiều năm. Với rất nhiều người, đây là toàn bộ vốn liếng làm ăn. Và với nhiều người khác, đây là toàn bộ ký ức.
Bạn đang sở hữu, hay đang mượn?
Gần đây có một bản tin được chia sẻ nhiều: cơ quan chức năng triệt phá một đường dây hack tài khoản Facebook. Hàng loạt người dùng lâu năm mất tài khoản, kỷ niệm nhiều năm bị đem ra bán lấy tiền.
Chúng tôi tin rằng chuyện này chưa dừng lại. Nó sẽ còn diễn ra dài dài, và còn xảy ra nhiều hơn. Lý do không nằm ở một nhóm hacker cụ thể. Lý do nằm ở cách chúng ta hiểu sai về thứ mình đang có.
Khi bạn đăng một tấm ảnh lên Facebook, bạn nhìn thấy tài khoản mang tên mình, ảnh của mình, bạn bè của mình. Cảm giác rất rõ ràng: đây là của tôi. Nhưng file đó đang nằm trên máy chủ của Facebook. Bạn không sở hữu nó. Bạn chỉ đang mượn chỗ để.
Hãy hình dung thế này. Bạn có một món đồ quý, nhưng đem qua nhà hàng xóm gửi tạm. Hàng xóm dán một cái nhãn ghi tên bạn lên món đồ. Nhìn vào, ai cũng biết đó là của bạn. Nhưng:
- Hàng xóm quyết định dọn đi nơi khác, món đồ đi theo.
- Nhà hàng xóm bị trộm, món đồ mất.
- Hàng xóm có gắn khoá chống trộm hay không, bảo mật ra sao, giữ gìn kỹ đến đâu, bạn không biết và không can thiệp được.
Bạn hoàn toàn phụ thuộc vào họ. Cái nhãn ghi tên chỉ là cái nhãn.
Điều đáng nói là hàng xóm ở đây không phải người trong xóm. Đó là một công ty ở Mỹ, với hàng tỷ người dùng, và bạn là một dòng dữ liệu trong số đó. Khi tài khoản bị chiếm, bạn gửi báo cáo, chờ đợi, và thường không có ai trả lời.
Thứ không có tiền nào mua lại được
Với doanh nghiệp, mất kênh là mất khách, mất doanh thu, mất công sức xây dựng nhiều năm. Đau, nhưng làm lại được.
Với cá nhân, có những thứ không làm lại được. Một tấm ảnh chụp cùng người bạn cũ cách đây năm bảy năm. Nếu người đó không còn nữa, tấm ảnh đó không có tiền bạc nào mua lại. Một đoạn video con lúc mới biết đi. Một bình luận của người thân dưới bài đăng ngày sinh nhật.
Chúng tôi gặp nhiều người có mười năm, mười lăm năm kỷ niệm nằm trọn trên một tài khoản. Không có bản sao nào khác. Nếu mất, là mất hẳn.
Câu hỏi không phải là bạn có tin Facebook hay không. Câu hỏi là bạn có nên giao toàn bộ ký ức của mình cho bất kỳ một công ty nào hay không. Câu trả lời của chúng tôi là không, dù đó là công ty nào.
Quy tắc 3-2-1: cách dân công nghệ giữ dữ liệu
Trong ngành công nghệ có một quy tắc sao lưu rất cũ, rất đơn giản, và vẫn đúng: quy tắc backup 3-2-1.
| Con số | Ý nghĩa | Ví dụ với 50 tấm ảnh gia đình |
|---|---|---|
| 3 | Có ba bản sao của cùng một dữ liệu | Ba thư mục chứa đủ 50 tấm ảnh |
| 2 | Ít nhất hai địa điểm khác nhau | Một bản trên máy tính ở nhà (offline), một bản trên cloud |
| 1 | Chỉ một bản là bản đang dùng | Bản trên điện thoại để xem, chia sẻ, chỉnh sửa |
Điểm nhiều người làm sai nằm ở con số 2. Bạn có thể có ba bản: một trên máy tính, một trên điện thoại, một trên điện thoại cũ. Nhưng cả ba đều ở trong nhà bạn. Nhà cháy, ngập, mất trộm, là mất cả ba. Ba bản ở một chỗ không phải là backup, đó chỉ là ba lần rủi ro giống nhau.
Con số 1 cũng quan trọng không kém. Hai bản sao lưu là để nằm yên. Bạn chỉ chép ra khi cần dùng. Bạn không "sống" trên bản sao lưu, không sửa, không xoá, không đăng lên từ đó. Bản sao lưu bị chạm vào hằng ngày sớm muộn cũng hỏng hoặc bị sửa nhầm.
Áp dụng vào tài khoản mạng xã hội, kết luận rất rõ: Facebook chỉ được phép là bản số 1, bản đang dùng. Không bao giờ được là bản duy nhất.
Đem kỷ niệm về nhà mình
Từ nhu cầu đó, chúng tôi đang làm cho khá nhiều người một thứ gọi là website kỷ niệm cá nhân. Cách làm gồm ba bước:
- Lấy dữ liệu về. Dùng công cụ tải toàn bộ video, hình ảnh, bài đăng và cả bình luận trên tài khoản Facebook. Facebook cũng có sẵn chức năng export dữ liệu trong phần cài đặt, bạn có thể tự yêu cầu và tải về.
- Đưa lên website riêng. Dữ liệu được sắp xếp lại theo thời gian, theo album, theo sự kiện, và đặt lên một website host trên máy chủ cloud do bạn kiểm soát.
- Thiết lập sao lưu. Website là bản live. Máy chủ cloud có lịch backup tự động. Một bản nữa nằm offline ở nhà. Đúng quy tắc 3-2-1.
Kết quả là bạn vẫn dùng Facebook như bình thường để chia sẻ với bạn bè. Nhưng nếu ngày mai tài khoản bị khoá, bị hack, hay nền tảng đổi luật, bạn mở website của mình lên và mọi thứ vẫn còn nguyên.
Cùng logic đó áp dụng cho doanh nghiệp. Bài viết, hình ảnh sản phẩm, đánh giá của khách, video giới thiệu, hãy để bản gốc nằm trên website của bạn, rồi mới cắt ra đăng lên mạng xã hội. Kênh mạng xã hội là nơi gặp khách. Website là nơi giữ tài sản.
Đây cũng là một trong những lý do chúng tôi thích làm web và muốn giúp mọi người làm web. Không phải vì web đẹp hơn hay hiện đại hơn. Mà vì đó là mảnh đất duy nhất trên Internet bạn thực sự cầm chìa khoá.
Câu hỏi để tự kiểm
Nếu sáng mai bạn đăng nhập Facebook và thấy dòng chữ "tài khoản này không tồn tại", bạn còn giữ được bao nhiêu phần trăm hình ảnh, video và bài viết của mười năm qua?
Nếu câu trả lời dưới 100%, bạn đang gửi tài sản ở nhà hàng xóm và tin rằng cái nhãn ghi tên là đủ.
Muốn đem dữ liệu và kỷ niệm về đất của mình? Trò chuyện cùng chúng tôi - buổi trao đổi đầu tiên hoàn toàn miễn phí.